Sốt xuất huyết vào mùa: 5 dấu hiệu cảnh báo cần nhập viện ngay

Nhận biết sớm những dấu hiệu cảnh báo của sốt xuất huyết tăng nặng là điều rất quan trọng

Sốt xuất huyết bùng phát mạnh vào mùa nào? 

Sốt xuất huyết thường gây thành dịch vào các tháng mùa mưa, khi nhiệt độ trung bình trong tháng cao. Ở miền Nam và miền Trung, sốt xuất huyết có thể xuất hiện quanh năm.

Tại miền Bắc và Tây Nguyên, bệnh thường xảy ra từ tháng 4 đến tháng 11.

Theo số liệu ghi nhận trong năm 2019, bệnh sốt xuất huyết Dengue phát triển mạnh nhất vào các tháng 7, 8, 9, 10 và đặc biệt là tháng 11 - dịch sốt xuất huyết bùng phát mạnh. 

Nguyên nhân khiến sốt xuất huyết bùng phát mạnh

Không phải ngẫu nhiên mà bệnh này lại có mối liên hệ mật thiết với thời tiết ẩm ướt. Nguyên nhân chính nằm ở chu kỳ sinh sản và phát triển của loài muỗi Aedes aegypti – vật trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết.

Mùa mưa mang đến độ ẩm cao, tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi Aedes aegypti sinh sôi nảy nở. Những vũng nước đọng, từ những vũng nhỏ trong chậu cây cảnh, máng xối, lốp xe cũ, đến các vật dụng phế thải như chai lọ, bát đĩa không dùng đến, chính là môi trường lý tưởng để muỗi đẻ trứng. Chỉ trong vài ngày, từ trứng, chúng nhanh chóng phát triển thành lăng quăng, bọ gậy rồi biến thành muỗi trưởng thành. Đặc biệt, loài muỗi này rất thích sinh sống và hoạt động gần người, với cao điểm là ban ngày.

Không chỉ tạo điều kiện cho muỗi sinh sản, mùa mưa còn thúc đẩy sự phát triển của virus dengue trong cơ thể muỗi. Khi nhiệt độ và độ ẩm phù hợp, chu kỳ phát triển của virus nhanh hơn, làm tăng khả năng lây truyền bệnh.

Sự đô thị hóa nhanh chóng, cùng với việc gia tăng dân số và di chuyển, cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình. Các khu dân cư đông đúc, hệ thống cống rãnh chưa được quy hoạch đồng bộ, việc xả rác thải bừa bãi tạo điều kiện cho nước ứ đọng, trở thành những "ổ dịch" tiềm ẩn. Biến đổi khí hậu với những trận mưa lớn bất thường, kéo dài càng khiến cho công tác phòng chống trở nên khó khăn hơn, mở rộng phạm vi và thời gian bùng phát dịch.

Những ví dụ điển hình về các ổ bọ gậy, lăng quăng thường gặp trong đời sống hàng ngày có thể kể đến như chậu cây cảnh tích nước, lốp xe cũ vứt lăn lóc, máng xối bị tắc nghẽn, hoặc ngay cả những nắp chai, vỏ hộp nhỏ ngoài vườn.

Tất cả đều có thể trở thành nơi trú ngụ cho ấu trùng muỗi phát triển mạnh mẽ. Khi virus dengue tồn tại trong cơ thể muỗi, chúng có thể dễ dàng lây truyền sang người qua vết đốt, từ đó gây ra các đợt bùng phát dịch diện rộng. Hiểu rõ mối liên hệ này là bước đầu tiên để chúng ta chủ động phòng tránh và ứng phó với sốt xuất huyết một cách hiệu quả nhất, bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước mối đe dọa thường niên này.

Muỗi Aedes aegypti và môi trường sinh sôi trong mùa mưa

Những dấu hiệu cảnh báo cần nhập viện ngay 

Sốt xuất huyết là căn bệnh dễ "đánh lừa" người bệnh ở chỗ: Những ngày đầu sốt cao li bì, người bệnh thấy rất mệt mỏi; nhưng đến ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, khi cơn sốt bắt đầu lui (bớt sốt hoặc hết sốt hẳn), nhiều người nghĩ rằng mình đã khỏi bệnh.

Tuy nhiên, y khoa gọi giai đoạn hết sốt này là "Giai đoạn nguy hiểm". Lúc này, virus đã làm suy giảm tiểu cầu và làm tổn thương thành mạch máu, khiến huyết tương (phần dịch trong máu) bị thoát ra ngoài cơ thể, dễ dẫn đến sốt xuất huyết thể nặng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Để bảo vệ bản thân và gia đình, bạn tuyệt đối không được chủ quan.

Dưới đây là những dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết đang chuyển sang thể nặng. Chỉ cần xuất hiện 1 trong 5 dấu hiệu này, người bệnh cần được đưa đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức, không được chậm trễ một phút nào.

1. Đau bụng dữ dội, cồn cào từng cơn (Đặc biệt là vùng bụng bên phải)

Nhiều người thắc mắc: "Tại sao bị sốt xuất huyết mà lại đau bụng?". Thực chất, đây là một trong những dấu hiệu cảnh báo dịch huyết tương đang bị thoát ra ngoài mạch máu một lượng lớn.

Cơ chế: Dịch này tràn vào và tích tụ ở các màng bụng, làm sưng nề các mô. Đặc biệt, gan là cơ quan bị virus tấn công mạnh, dẫn đến hiện tượng gan bị sưng to (phình đại).

Biểu hiện: Người bệnh sẽ có cảm giác đau tức, đau quặn dữ dội hoặc đau nhói liên tục ở vùng bụng, đặc biệt là ở vùng hạ sườn phải (vị trí của gan). Cơn đau này không giảm dù có thay đổi tư thế hay chườm ấm.

2. Nôn ói nhiều, nôn liên tục không dứt

Khi bị sốt, việc buồn nôn nhẹ do mệt mỏi là bình thường. Nhưng nếu người bệnh rơi vào tình trạng nôn ói dữ dội, nôn liên tục (được tính là trên 3 lần trong vòng 1 giờ, hoặc trên 4 lần trong vòng 6 giờ) thì đây là báo động đỏ.

Cơ chế: Hiện tượng nôn ói nhiều này xảy ra do niêm mạc dạ dày và ruột bị sưng phù nề, hoặc do gan bị tổn thương nặng làm kích ứng hệ tiêu hóa.

Hậu quả: Nôn ói quá nhiều khiến người bệnh không thể ăn uống, không thể uống nước hay bù dịch bằng đường uống (như Oresol). Điều này làm cơ thể mất nước trầm trọng, khiến máu bị cô đặc lại và đẩy nhanh tiến trình tụt huyết áp, sốc nhiễm độc.

3. Chảy máu tự nhiên (Xuất huyết niêm mạc và nội tạng)

Sốt xuất huyết nghĩa là máu bị xuất (chảy) ra ngoài. Ở thể nhẹ, người bệnh chỉ bị các nốt chấm đỏ li ti dưới da khi cọ xát. Nhưng khi chuyển nặng, hiện tượng chảy máu sẽ xảy ra tự nhiên ở các vùng niêm mạc và nội tạng mà không cần va đập:

Chảy máu bên ngoài: Chảy máu cam ồ ạt khó cầm; chảy máu chân răng tự nhiên hoặc khi chỉ mới chạm nhẹ; phụ nữ bị rong kinh hoặc ra máu âm đạo dù chưa đến kỳ kinh.

Xuất huyết nội tạng (Cực kỳ nguy hiểm): Người bệnh nôn ra máu tươi hoặc máu bầm (màu bã cà phê); đi ngoài ra phân đen xì, bóng mượt và hôi thối (dấu hiệu chảy máu dạ dày, đại tràng).

Lưu ý: Xuất huyết nội tạng là dấu hiệu tiểu cầu đã sụt giảm nghiêm trọng, các mạch máu bị vỡ ra, nếu không truyền tiểu cầu và cầm máu kịp thời sẽ dẫn đến tử vong do mất máu máu ồ ạt.

4. Người lờ đờ, vật vã, kích thích hoặc li bì

Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh trung ương (não bộ) đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng do hiện tượng thoát huyết tương gây tụt huyết áp, khiến máu không đủ áp lực để bơm lên nuôi não.

Biểu hiện ở người lớn: Người bệnh có biểu hiện hốt hoảng, vật vã, trằn trọc, đứng ngồi không yên. Hoặc ngược lại, họ rơi vào trạng thái lờ đờ, mệt mỏi rũ rượi, gọi hỏi phản ứng rất chậm, chỉ muốn nằm một chỗ.

Biểu hiện ở trẻ em: Trẻ quấy khóc vô cớ, khóc thét liên tục, hoặc li bì, ngủ gà ngủ gật, lả đi, rất khó đánh thức.

Khi thấy dấu hiệu này, chứng tỏ cơ thể người bệnh đã bắt đầu rơi vào trạng thái sốc sốt xuất huyết (trụy tim mạch).

5. Tiểu ít, lượng nước tiểu giảm rõ rệt hoặc không tiểu được

Số lần và lượng nước tiểu trong ngày là "thước đo" chính xác nhất lượng nước đang có bên trong cơ thể người bệnh.

Cơ chế: Khi bị sốt xuất huyết nặng, lượng dịch trong lòng mạch máu bị thất thoát ra ngoài quá nhiều khiến thể tích máu sụt giảm. Thêm vào đó, huyết áp tụt sâu làm dòng máu đi qua thận giảm mạnh, dẫn đến thận không có đủ máu để lọc và bài tiết ra nước tiểu.

Biểu hiện: Nếu trong vòng 4 đến 6 tiếng đồng hồ mà người bệnh không đi tiểu một lần nào, hoặc lượng nước tiểu mỗi lần chỉ được vài giọt, có màu vàng đậm/đỏ quánh, kèm theo cảm giác khát nước cực độ, thì tức là cơ thể đang bị thiếu dịch nghiêm trọng, có nguy cơ suy thận cấp.

Bất kỳ ai cũng có nguy cơ mắc sốt xuất huyết nên cần đặc biệt cẩn trọng

Những hệ lụy khó lường khi chủ quan với sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết không phải là một căn bệnh có thể coi thường hay tự điều trị tại nhà mà không có sự theo dõi y tế chặt chẽ.

 Bản chất nguy hiểm của nó nằm ở diễn biến bệnh nhanh chóng và khó lường, đặc biệt là giai đoạn nguy hiểm thường xảy ra sau khi cơn sốt đã giảm, từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Đây là lúc người bệnh có thể cảm thấy bớt sốt, nhưng thực tế lại là thời điểm các biến chứng nghiêm trọng bắt đầu xuất hiện.

Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể gặp phải nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng.

• Biến chứng đáng sợ nhất là sốc dengue, tình trạng cơ thể mất dịch nghiêm trọng dẫn đến tụt huyết áp, suy tuần hoàn, thậm chí tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
• Bên cạnh đó, bệnh còn có thể gây xuất huyết nội tạng như Xuất huyết tiêu hóa (chảy máu dạ dày, ruột), xuất huyết não, xuất huyết dưới da và niêm mạc (chảy máu cam, chảy máu chân răng). Những biến chứng này có thể gây tử vong nhanh chóng nếu không được can thiệp y tế khẩn cấp.
• Suy đa tạng như suy gan, suy thận, tràn dịch màng phổi, viêm cơ tim, và thậm chí viêm não cũng là những hệ lụy khó lường mà sốt xuất huyết có thể gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng sống còn của cơ thể.

Hậu quả lâu dài đối với sức khỏe người bệnh cũng rất đáng lo ngại. Sau khi khỏi bệnh, nhiều người vẫn phải đối mặt với tình trạng suy nhược cơ thể kéo dài, tổn thương các cơ quan nội tạng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, khả năng lao động mà còn tạo gánh nặng về chi phí điều trị, chăm sóc cho gia đình và xã hội. 

Những điều nên và không nên làm khi chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết 

Để đảm bảo an toàn trong suốt quá trình theo dõi bệnh tại nhà trước khi xuất hiện các dấu hiệu nặng, hãy tuân thủ bảng hướng dẫn dưới đây:

Những điều nên làm: 

• Uống nhiều nước ấm, nước dừa, nước oresol để bù dịch liên tục cho cơ thể.
• Ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu (cháo, súp).
• Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường, ở nơi thoáng mát.
• Theo dõi sát sao nhiệt độ và các biểu hiện chảy máu hàng giờ.

Những điều nên tránh: 

• Tự ý uống thuốc Ibuprofen hoặc Aspirin để hạ sốt (các thuốc này làm máu khó đông, gây xuất huyết nặng hơn). Chỉ dùng Paracetamol.
• Ăn hoặc uống các thực phẩm có màu đỏ, đen, nâu (như coca, dưa hấu, chocolate) vì sẽ gây nhầm lẫn với dấu hiệu nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Tự ý truyền dịch (nước biển, đạm) tại nhà hoặc ở các phòng khám không đủ tiêu chuẩn (truyền dịch sai thời điểm gây quá tải tim, phù phổi cấp).
• Chủ quan khi thấy người bệnh hết sốt (nhắc lại: hết sốt mới là giai đoạn dễ chuyển nặng nhất).

Hãy luôn ghi nhớ: Hết sốt không có nghĩa là hết bệnh. Hãy chú ý lắng nghe cơ thể, theo dõi sát sao từng biểu hiện nhỏ nhất và đưa người bệnh đến viện ngay lập tức khi bụng đau, nôn nhiều, chảy máu, lờ đờ hoặc tiểu ít. Đừng để sự chậm trễ trả giá bằng tính mạng!

Các biện pháp phòng ngừa sốt xuất huyết 

1. Triệt phá trứng muỗi

Một con muỗi cái có thể đẻ tới 200 hạt trứng mỗi lần. Nếu không triệt hạ nguồn trứng và lăng quăng (bọ gậy), thì muỗi sẽ liên tục "tái sinh" không bao giờ hết. 

Để triệt tiêu nơi đẻ trứng của muỗi vằn, hãy thực hiện ngay các mẹo nhỏ sau vào một ngày cố định trong tuần (chỉ mất khoảng 10-15 phút):

• Đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước: Các bể chứa nước ăn, giếng nước, chum, vại, thùng phi hứng nước mưa... cần phải được đậy bằng nắp khít để muỗi cái không thể bay vào đẻ trứng.
• Thả cá dọn bể (Cá bảy màu, cá cờ): Đối với các bể nước lớn hoặc lăng chứa không thể đổ cạn, hãy thả vài con cá nhỏ. Chúng là những "dũng sĩ" săn mồi cực nhạy, sẽ ăn sạch lăng quăng ngay khi chúng vừa nở ra từ trứng.
• Lật úp các vật dụng phế thải: Muỗi vằn chỉ cần một lượng nước đọng nhỏ bằng nắp chai bia là đủ để đẻ trứng. Hãy đi một vòng quanh nhà, thu gom và lật úp các vỏ chai, gáo dừa, lốp xe cũ, bát vỡ... đang nằm ở góc vườn hoặc ban công.
• Thay nước bình hoa định kỳ: Rất nhiều gia đình bị muỗi đốt ngay tại phòng khách do lọ hoa lưu ly, lọ cây phát lộc nuôi thủy sinh để nước cả tháng không thay. Hãy tạo thói quen thay nước ít nhất 1 lần/tuần, kết hợp cọ rửa kỹ thành bình để đánh bật trứng muỗi đang bám chặt vào đó.
• Bỏ muối hoặc dầu vào nước định kỳ: Ở các khay nước thải sau tủ lạnh, khay hứng nước của máy lọc nước, hoặc bát nước kê chân chạn bát... hãy bỏ vào một nhúm muối hạt lớn hoặc một chút dầu ăn. Lớp dầu hoặc muối này sẽ khiến lăng quăng không thể ngoi lên thở và bị tiêu diệt.

2. Ngăn chặn muỗi đốt – "Tấm lá chắn" bảo vệ cơ thể 24/7

Muỗi vằn truyền bệnh sốt xuất huyết có một đặc tính sinh học rất đặc biệt: Chúng chỉ hoạt động và đốt người mạnh nhất vào ban ngày, rầm rộ nhất là lúc sáng sớm (vừa bình minh) và chiều tà (chập choạng tối). Do đó, thói quen chỉ buông màn (mùng) đi ngủ vào ban đêm là chưa đủ để phòng bệnh.

Để cơ thể không trở thành mục tiêu của muỗi vằn, bạn cần áp dụng các biện pháp bảo vệ sau:

• Ngủ màn bất kể ngày đêm: Hãy tạo thói quen cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi ngủ trưa hoặc nằm nghỉ vào ban ngày phải buông màn cẩn thận.
• Lựa chọn quần áo sáng màu, dài tay: Muỗi vằn cực kỳ "bị thu hút" bởi những mảng màu tối, đặc biệt là màu đen và màu xanh thẫm. Khi ở nhà hoặc khi cho trẻ đi chơi công viên vào ban ngày, hãy cho bé mặc quần áo dài tay, vải thoáng mát và có màu sắc tươi sáng (trắng, vàng, hồng nhạt) để hạn chế muỗi bắt mắt.
• Sử dụng lăn và xịt ngăn ngừa muỗi chứa tinh dầu sả và tinh dầu hoa phong lữ: Những sản phẩm này có mùi hương thơm nhẹ với con người nhưng là mùi khó chịu với muỗi. Chúng sẽ tránh xa những nơi có mùi hương này.

Với dạng lăn, bạn có thể lăn trên da, hương thơm từ tinh dầu sẽ làm thơm mát da, giúp ngăn ngừa muỗi và côn trùng cắn đốt, đồng thời giúp làm dịu da khi ngứa. 

Với dạng xịt, bạn có thể xịt lên da hoặc xịt lên quần áo, chăn màn giúp ngăn ngừa muỗi và côn trùng hiệu quả.

Lăn và xịt ngăn ngừa muỗi có chứa tinh dầu sả chanh, tinh dầu sả java, tinh dầu hoa phong lữ hiện có bán ở hầu hết các nhà thuốc trên toàn quốc, bạn có thể tham khảo sử dụng để phòng tránh muỗi cho cả gia đình.

3. Vệ sinh môi trường sống 

Muỗi vằn thích trú ngụ ở những nơi tối tăm, kín gió và có độ ẩm cao ngay trong nhà để chờ cơ hội đốt người. Việc dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, ngăn nắp chính là cách bạn phá hủy "nhà ở" của muỗi.

• Phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh: Thường xuyên dọn dẹp cỏ dại quanh nhà, chặt bớt các cành cây rậm rạp che khuất ánh nắng mặt trời để không gian xung quanh luôn khô ráo, tràn ngập ánh sáng.
• Xếp gọn quần áo trong tủ: Tránh thói quen treo quá nhiều quần áo đã mặc dở lên các móc treo tường ở góc tối, vì đây là "khách sạn 5 sao" lý tưởng để muỗi vằn đậu ẩn nấp ban ngày.
• Hợp tác với ngành y tế phun hóa chất diệt muỗi: Khi có chiến dịch phun thuốc diệt muỗi của chính quyền địa phương hoặc khi trong khu phố xuất hiện ổ dịch, hãy chủ động mở cửa để cán bộ y tế vào phun thuốc. Thuốc phun diệt muỗi hiện nay được kiểm định nghiêm ngặt, chỉ có tác dụng diệt côn trùng và an toàn cho người nếu bạn tuân thủ đúng quy định ra ngoài phòng kín trong vòng 30 - 60 phút sau khi phun.

Giải đáp các thắc mắc thường gặp

Sốt xuất huyết có lây từ người sang người không?

Sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ người sang người. Bệnh chỉ lây truyền qua trung gian là muỗi Aedes aegypti (và Aedes albopictus), khi muỗi đốt người bệnh nhiễm virus rồi sau đó đốt người khỏe mạnh.

Thời gian ủ bệnh và hồi phục của sốt xuất huyết là bao lâu?

Thời gian ủ bệnh thường từ 4 đến 10 ngày sau khi bị muỗi đốt. Thời gian hồi phục hoàn toàn thường mất khoảng 1-2 tuần, tùy thuộc vào mức độ nặng nhẹ của bệnh và thể trạng của mỗi người.

Đã bị sốt xuất huyết rồi có bị lại không? Tại sao?

Có. Sốt xuất huyết do 4 type virus dengue (DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4) gây ra. Khi đã mắc một type, cơ thể sẽ có miễn dịch với type đó nhưng vẫn có thể mắc các type còn lại. Nhiễm trùng lần thứ hai, đặc biệt với type virus khác, thường có xu hướng nặng hơn.

Tổng kết

Sốt xuất huyết vào mùa mưa là một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng không thể xem nhẹ. Việc nhận biết sớm 5 dấu hiệu cảnh báo cần nhập viện ngay là yếu tố then chốt để cứu sống người bệnh và giảm thiểu các biến chứng nguy hiểm. Mùa mưa tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi Aedes aegypti sinh sôi, do đó, vai trò của việc chủ động phòng ngừa, từ diệt muỗi, lăng quăng tại nhà đến việc sử dụng các sản phẩm hỗ trợ ngăn ngừa muỗi, là vô cùng quan trọng.

Hãy luôn lắng nghe cơ thể, tìm kiếm sự hỗ trợ y tế kịp thời và cùng nhau bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình và cộng đồng trước căn bệnh nguy hiểm này.