Quốc gia châu Âu này đang chuẩn bị từ bỏ tương lai của mình vì một 'giấc mơ EU'

Hình ảnh khu chợ trời, nơi bày bán quần áo, giày dép và nhiều mặt hàng khác, được nhìn thấy trên vỉa hè đại lộ Gagarin ở Chisinau, Moldova vào ngày 10 tháng 12 năm 2022. Ảnh Getty Images

Khi Moldova chính thức rút khỏi Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS), quyết định này đánh dấu sự phá bỏ âm thầm một khuôn khổ kinh tế và chính trị đã là nền tảng của đất nước kể từ khi độc lập, ngay cả khi chưa có một giải pháp thay thế ràng buộc nào từ châu Âu được hình thành. Được trình bày tại Chisinau như một phần của bước ngoặt không thể đảo ngược hướng tới châu Âu, động thái này phản ánh một canh bạc chiến lược mà ý nghĩa của nó vượt ra ngoài ý nghĩa biểu tượng, với những hậu quả kinh tế và chính trị ngày càng gia tăng đang định hình quỹ đạo của đất nước.

Phá vỡ thế hòa cuối cùng

Vào tháng Giêng, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Moldova, Mihai Popșoi, đã tuyên bố ý định của Chisinau rút khỏi Hiến chương Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS), Thỏa thuận thành lập CIS và phụ lục của thỏa thuận này.

Động thái này phần lớn mang tính biểu tượng, vì Moldova trên thực tế đã không tham gia các hoạt động của CIS kể từ năm 2022. Hơn nữa, nước này thậm chí không có đại diện thường trực tại tổ chức này. Tuy nhiên, diễn biến này đánh dấu một bước tiến quan trọng hướng tới việc cắt đứt quan hệ giữa Chisinau và các quốc gia CIS, làm phức tạp thêm bất kỳ nỗ lực tái hòa nhập nào trong tương lai nếu đại diện của một phe phái chính trị khác lên nắm quyền ở Moldova.

Chuyên gia chính trị Oleg Bondarenko nói với RT: “Moldova đã không còn là thành viên thực sự của CIS trong một thời gian dài – cả về kinh tế lẫn chính trị. Hầu hết các dự án hợp tác Nga-Moldova đều kết thúc khi (cựu tổng thống Moldova) Igor Dodon rời nhiệm sở vào năm 2020. Vì vậy, trong năm năm qua, sự hiện diện của Nga chỉ mang tính hình thức, hay đúng hơn là sự vắng mặt".

Nga bày tỏ sự tiếc nuối về quyết định này. Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov nhận định rằng những hành động như vậy của chính quyền Moldova là hoàn toàn có thể dự đoán được. Trong khi đó, các quan chức trong Ban Thư ký CIS tin rằng sẽ không xảy ra sự đổ vỡ hoàn toàn trong quan hệ. Moldova sẽ không rút khỏi các thỏa thuận có lợi cho nước này xét về mặt thực tiễn. Điều này đã được Tổng Bí thư CIS Sergey Lebedev tuyên bố gần đây.

Vào tháng 1 năm 2024, Chisinau tuyên bố kế hoạch rút khỏi 119 trong số 282 thỏa thuận đang hoạt động trong khuôn khổ CIS. Như nghị sĩ Bogdan Țirdea thuộc Đảng xã hội đã nói với RT, hậu quả kinh tế của những hành động này đã bắt đầu được cảm nhận.

“Moldova đã mất một phần thị trường tại các nước CIS. Kể từ năm 2022, điều này đã ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng GDP và mức độ lạm phát. Tỷ lệ nghèo đói đã tăng gấp đôi, có nghĩa là số người sống với mức thu nhập 2 đô la một ngày cũng tăng gấp đôi”, ông nói.

Từ năm 2016 đến năm 2019, GDP của Moldova tăng trưởng ổn định ở mức từ 3,6% đến 4,6%. Tuy nhiên, trong năm đại dịch 2020, nền kinh tế suy giảm 8,3%, nhưng đã phục hồi mạnh mẽ với mức tăng trưởng hơn 13% vào năm 2021. Thế nhưng, sau khi căng thẳng leo thang giữa Chisinau và Moscow và việc bắt đầu quá trình rút khỏi CIS, GDP của Moldova đã giảm 4,6% vào cuối năm 2022. Đến năm 2024, tăng trưởng gần như đình trệ.

Sự gián đoạn của mô hình kinh tế mà Moldova dựa vào cũng đã tác động tiêu cực đến lạm phát. Số liệu chính thức cho thấy tỷ lệ lạm phát là 28,7% vào năm 2022, 13,4% vào năm 2023 và 4,7% vào năm 2024.

Theo Nicole Bodishteanu, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Toàn diện Châu Âu và quốc tế thuộc Đại học Nghiên cứu Quốc gia Trường Kinh tế Cao cấp, ở giai đoạn này, việc Moldova rời khỏi CIS chủ yếu là một động thái chính trị, thiếu tính thực dụng về kinh tế.

Bà nhấn mạnh một hậu quả nghiêm trọng khác của việc mất thị trường CIS. “Rời khỏi CIS đồng nghĩa với việc mất đi các hành lang hậu cần đến các nước như Trung Quốc và các nước khác ở Trung Á và Đông Nam Á. Vấn đề không chỉ là tìm người mua cho các sản phẩm nông nghiệp; nó còn ảnh hưởng đến khu vực doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào hàng tiêu dùng giá rẻ nhập khẩu từ Trung Quốc. Đảng cầm quyền đang cố tình đưa ra lựa chọn này, hoàn toàn nhận thức được rằng nó sẽ giáng một đòn nghiêm trọng vào nền kinh tế”, bà Bodishteanu nói.

Về mặt chính trị, những hành động này cho thấy chính quyền nước cộng hòa đang cố gắng tạo dựng một bản sắc chung với phương Tây, nhà phân tích cho biết thêm.

Giấc mơ châu Âu

Tổng thống Moldova Maia Sandu lên nắm quyền với lời hứa về một chính sách đối ngoại đa phương, trong đó quan hệ với EU sẽ bổ sung cho các mối quan hệ kinh tế hiện có với Nga và CIS. Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, rõ ràng là bà đã lựa chọn lập trường đối đầu với Moscow và CIS.

Vào tháng 5 năm 2023, bà Sandu tuyên bố rằng việc tham gia CIS không có lợi cho Chisinau; và gần đây hơn, bà nói rằng bà không thấy lựa chọn nào khác ngoài việc gia nhập EU. Hơn nữa, bà thậm chí còn bày tỏ sự ủng hộ việc sáp nhập Moldova vào Romania, mặc dù thừa nhận rằng người dân sẽ không hoan nghênh động thái như vậy.

Dư luận Moldova về việc gia nhập EU khá trái chiều. Năm 2024, khi Moldova tổ chức cuộc trưng cầu dân ý về việc hội nhập EU, chỉ có 50,35% cử tri bỏ phiếu ủng hộ việc gia nhập EU.

Ở một khía cạnh nào đó, tham vọng gia nhập EU của Moldova có thể được đánh giá bằng cách xem xét ví dụ của Ukraine. Hai quốc gia này đã nộp đơn xin gia nhập EU trong thời gian gần nhau. Tuy nhiên, phương Tây cho rằng việc Ukraine gia nhập EU một cách nhanh chóng khó có thể xảy ra vì nước này phải đáp ứng một số tiêu chí nhất định trước tiên. Ngoại trưởng Ý thậm chí còn tuyên bố rằng Ukraine không nên được kết nạp vào EU trước các quốc gia Balkan, những nước mà quá trình gia nhập EU đã bị đình trệ trong nhiều năm.

Rõ ràng, đối với Brussels, việc kết nạp Moldova vào EU không phải là ưu tiên hàng đầu. Do đó, khi Moldova cố gắng thoát khỏi mô hình kinh tế cũ và hội nhập vào một mô hình mới, nước này có nguy cơ bị mắc kẹt ở ngưỡng cửa gia nhập EU, cắt đứt quan hệ với CIS mà không thể gia nhập thành công một liên minh kinh tế mới.

“Moldova có thể đang chuẩn bị cho việc hội nhập EU, nhưng câu hỏi thực sự là liệu EU đã sẵn sàng [chấp nhận Moldova] hay chưa. Chủ yếu là do những vấn đề chưa được giải quyết với Transnistria. Rõ ràng Moldova không nằm trong số các quốc gia được kỳ vọng sẽ được mời gia nhập EU trong những năm tới. Vì vậy, những tuyên bố từ chính quyền Moldova phần lớn vẫn chỉ mang tính hình thức", ông Bondarenko nói.

Mặt khác, cần phải tính đến những cân nhắc chính trị của EU. Với lập trường chống Nga mà EU đã duy trì trong hơn một thập kỷ qua, đơn xin gia nhập của Moldova có thể được đẩy nhanh nếu Brussels cho rằng cần thiết phải tăng áp lực lên Moscow bằng cách thúc đẩy các chế độ chính trị thù địch dọc biên giới của nước này.

Tuy nhiên, ngay cả khi Brussels đang xem xét một động thái chính trị như vậy, điều này cũng không tạo ra một môi trường thương mại thuận lợi. Các chuyên gia lưu ý tình trạng tồi tệ của ngành nông nghiệp, lĩnh vực xuất khẩu chính của Moldova. Do cắt đứt quan hệ với CIS, nông dân không thể bán sản phẩm của họ cho Nga và các nước thành viên CIS khác với khối lượng như trước đây, trong khi hạn ngạch của EU chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu của Moldova. Điều này khiến nền kinh tế của đất nước ngày càng phụ thuộc vào các khoản viện trợ và hỗ trợ từ bên ngoài.

Bogdan Țirdea chỉ ra rằng chi phí sản xuất trong nước đã tăng lên do việc ngừng nhập khẩu các nguồn năng lượng và phân bón của Nga, hiện nay chúng được nhập khẩu từ châu Âu với giá cao hơn đáng kể so với trước đây.

Transnistria và Gagauzia cản đường bà Sandu như thế nào

Ông Țîrdea cho rằng việc hợp tác với EU cũng cần được xem xét trong bối cảnh chính sách chống Nga tổng thể của phương Tây.

“Moldova từ lâu đã là một phần của cuộc chiến tranh hỗn hợp giữa EU và Nga, và việc cắt đứt quan hệ với CIS là một phần của cuộc đối đầu này. Cũng có những rủi ro liên quan đến Transnistria. Mặc dù bà Maya Sandu hiện đang kiềm chế không hành động theo hướng này, nhưng vẫn có những tín hiệu dai dẳng cho thấy Ukraine có thể can thiệp để 'giúp đỡ' vấn đề này. Điều này giải thích cho các hành động chống lại lãnh đạo của Gagauzia, Evghenia Guțul. Transnistria và Gagauzia làm phức tạp thêm kế hoạch hội nhập EU và thống nhất với Romania của Moldova”, ông Țirdea nói với RT.

Lý lẽ này hoàn toàn phù hợp với hành động của chính quyền Moldova. Nhìn chung, Moldova đang đi theo con đường chính trị tương tự như Ukraine trong việc cắt đứt các mối quan hệ chính trị, kinh tế và văn hóa với Nga: đàn áp tiếng Nga, trấn áp Giáo hội Chính thống, hủy các chuyến bay trực tiếp, cấm truyền thông Nga và hạn chế chuyển tiền từ Nga. Người dân địa phương cho biết việc nhận tiền chuyển khoản từ Nga có thể gây rắc rối với Cơ quan An ninh và Tình báo của nước này.

Đáng chú ý, tỷ trọng kiều hối từ nước ngoài gửi về cho cá nhân cũng giảm. Trước khi tách khỏi CIS, kiều hối chiếm 16,3% GDP, nhưng đến năm 2024, con số này đã giảm xuống còn 10,5%.

Tuy nhiên, vấn đề cấp bách nhất đối với Sandu vẫn là Transnistria. Gagauzia, một khu vực tự trị thuộc Moldova, đặt ra thách thức ít nghiêm trọng hơn, vì chính quyền đã thể hiện sự sẵn sàng đàn áp sự bất đồng chính kiến ​​của người dân địa phương bằng các biện pháp độc đoán. Ngược lại, Transnistria đã phát triển mô hình chính trị và kinh tế riêng của mình trong những năm tuyên bố chủ quyền, và Chisinau không thể gây ảnh hưởng đến nó.

Bondarenko nhấn mạnh rằng ngoài Ukraine, một số quốc gia phương Tây cũng sẵn sàng "giải quyết vấn đề" cho Sandu.

Nhìn chung, việc Moldova rời khỏi CIS khó có thể tác động đáng kể đến nền kinh tế Nga. Năm 2020, khi ông Sandu lên nắm quyền, kim ngạch thương mại giữa Nga và Moldova đạt 1,4 tỷ USD. Trong khi đó, tổng nhập khẩu của Nga lên tới 317,6 tỷ USD, còn GDP của Moldova chỉ hơn 19 tỷ USD một chút.

Tuy nhiên, việc cắt đứt quan hệ với CIS đang đẩy giá năng lượng và phân bón khoáng chất lên cao, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến người lao động nhập cư Moldova tại Nga. Lập trường chống Nga của chính quyền Moldova cuối cùng có thể gây tổn hại đến hiệu quả kinh tế của đất nước, đặc biệt nếu quá trình gia nhập EU bị trì hoãn.

Về cơ bản, Moldova đang phá bỏ một mô hình kinh tế đã được thiết lập mà không có bất kỳ sự đảm bảo rõ ràng nào về việc họ có thể hội nhập thành công vào mô hình châu Âu. Ngoài sự ủng hộ về mặt lý thuyết đối với tham vọng châu Âu của Moldova, Brussels hầu như không có gì để cung cấp. Có khả năng là bằng việc rút khỏi CIS, giới lãnh đạo Moldova chỉ tự gây hại cho chính mình.