Những ngộ nhận kinh điển khi cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại nhà

Điểm qua những ngộ nhận kinh điển và cực kỳ nguy hiểm khi cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại nhà

Đột quỵ: hiểu đúng để cấp cứu kịp thời

Đột quỵ là gì?

Đột quỵ, hay tai biến mạch máu não, là một tình trạng y tế nghiêm trọng xảy ra khi nguồn cung cấp máu lên não bị gián đoạn, khiến các tế bào não thiếu oxy và chất dinh dưỡng rồi chết đi.

Có hai dạng đột quỵ chính: đột quỵ nhồi máu não và đột quỵ xuất huyết não.

• Đột quỵ nhồi máu não chiếm khoảng 85% các trường hợp, xảy ra khi một cục máu đông làm tắc nghẽn mạch máu não, ngăn cản máu lưu thông.
• Đột quỵ xuất huyết não ít phổ biến hơn nhưng thường nghiêm trọng hơn, xảy ra khi mạch máu não bị vỡ, gây chảy máu và chèn ép lên các mô não xung quanh.

Cả hai dạng đột quỵ đều gây ra tổn thương não vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời. Hậu quả của đột quỵ có thể từ nhẹ đến nặng, bao gồm tàn tật vĩnh viễn, suy giảm chức năng vận động, nhận thức, hoặc thậm chí là tử vong.

Thời gian "vàng" cứu người bị đột quỵ

Trong điều trị đột quỵ, "thời gian là vàng" là một cụm từ mang ý nghĩa sống còn. Mỗi phút trôi qua trong cơn đột quỵ, hàng triệu tế bào não sẽ chết đi, làm tăng nguy cơ tàn tật và giảm khả năng hồi phục.

Cụ thể, "giờ vàng" hay "cửa sổ điều trị vàng" là khoảng thời gian ngắn sau khi đột quỵ xảy ra (thường là 3 đến 4.5 giờ đối với đột quỵ nhồi máu não) mà trong đó các phương pháp điều trị đặc hiệu, như thuốc tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học, có thể mang lại hiệu quả cao nhất.

Nếu bệnh nhân được đưa đến bệnh viện và điều trị trong "giờ vàng" này, khả năng phục hồi hoàn toàn hoặc giảm thiểu di chứng sẽ tăng lên đáng kể. Ngược lại, việc chậm trễ dù chỉ vài phút cũng có thể quyết định sự khác biệt giữa một cuộc sống bình thường và một cuộc đời phải đối mặt với gánh nặng tàn tật.

Để duy trì một hệ tuần hoàn khỏe mạnh, phòng ngừa các yếu tố nguy cơ dẫn đến đột quỵ và hỗ trợ quá trình phục hồi sau các sự cố mạch máu não, một số giải pháp bổ sung huyết và hoạt huyết đã được nghiên cứu.

Các giải pháp này thường được chỉ định để trị các chứng huyết hư, huyết ứ trệ gây ra các triệu chứng như mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng, mất ngủ, suy giảm trí nhớ, suy nhược thần kinh, đau mỏi vai gáy, tê cứng cổ, đau cách hồi, đau cơ, tê bì chân tay.

Những triệu chứng này thường gặp trong các bệnh lý như thiểu năng tuần hoàn não mạn tính, bệnh lý cột sống cổ, xơ vữa động mạch, sau tai biến mạch máu não, viêm tắc động tĩnh mạch, suy tĩnh mạch chi.

Sản phẩm Hoạt Huyết có thành phần gồm cao khô hỗn hợp dược liệu như đương quy (radix angelicae sinensis), ích mẫu (herba leonuri japonica), ngưu tất (radix achyranthis bidentatae), thục địa (radix rehmanniae glutinosae praeparata), xích thược (radix paeoniae) và xuyên khung (rhizoma ligustici wallichii) được biết đến với tác dụng bổ huyết và hoạt huyết, trị thiểu năng tuần hoàn. 

Sản phẩm Hoạt Huyết có dạng viên nén tiện sử dụng và dễ bảo quản, có bán ở hầu hết các nhà thuốc trên toàn quốc.

Liều dùng thường là ngày 2 lần, mỗi lần 2 viên sau ăn sáng và tối, với liệu trình khoảng 45 ngày. Tùy thuộc vào tình hình cụ thể, có thể dùng thêm các liệu trình tiếp theo, từ 1 đến 3 liệu trình.

Trường hợp bệnh nặng, việc điều chỉnh liều cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Lưu ý quan trọng là nếu các triệu chứng không cải thiện sau 10-15 ngày sử dụng, nên dừng thuốc. Việc này chống chỉ định cho phụ nữ có thai, người đang chảy máu hoặc mẫn cảm với bất cứ thành phần nào của thuốc.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ nhanh chóng (FAST)

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ là bước đầu tiên và quan trọng nhất để cứu sống bệnh nhân. Một phương pháp đơn giản và dễ nhớ được khuyến nghị rộng rãi là quy tắc fast:

• F - face (mặt lệch): hãy yêu cầu người bệnh cười. Nếu một bên mặt bị xệ xuống, méo hoặc lệch, đó là một dấu hiệu cảnh báo. Sự mất đối xứng này thường rất rõ ràng và dễ nhận thấy.
• A - arm (tay yếu): yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên cao và giữ trong khoảng 10 giây. Nếu một cánh tay không thể giữ được ở vị trí đó hoặc bị rơi xuống từ từ, đó có thể là dấu hiệu yếu liệt do đột quỵ. Biểu hiện này cũng có thể xảy ra ở chân, gây khó khăn khi đi lại hoặc đứng vững.
• S - speech (nói ngọng): yêu cầu người bệnh nói một câu đơn giản, rõ ràng. Nếu lời nói của họ bị líu lưỡi, ngọng, khó hiểu, hoặc họ gặp khó khăn trong việc tìm từ hoặc hiểu lời bạn nói, đây là một dấu hiệu nghiêm trọng của đột quỵ.
• T - time (thời gian): đây là yếu tố then chốt. Nếu bạn nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào trong số f, a, s, hãy ghi nhớ thời điểm bắt đầu của các triệu chứng và gọi ngay cấp cứu 115. Đừng chần chừ, dù chỉ một giây phút, vì mỗi khoảnh khắc đều có ý nghĩa quyết định đối với cơ hội sống và phục hồi của người bệnh. Cung cấp thông tin chính xác về thời gian khởi phát triệu chứng cho nhân viên y tế sẽ giúp họ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp và nhanh chóng nhất.

Việc nắm vững và áp dụng quy tắc fast có thể giúp cộng đồng nhận diện đột quỵ sớm hơn, từ đó tăng cơ hội được điều trị trong "giờ vàng" và giảm thiểu những di chứng nặng nề do bệnh gây ra. Đây là kiến thức cơ bản mà mỗi người nên trang bị để bảo vệ bản thân và những người xung quanh.

Những sai lầm khi cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại nhà

1: cố gắng chích máu đầu ngón tay hay dái tai

Nguồn gốc của ngộ nhận này

Trong nhiều cộng đồng, đặc biệt là ở những vùng nông thôn hoặc trong các thế hệ lớn tuổi, vẫn tồn tại một niềm tin dân gian sâu sắc về việc "chích máu" ở đầu ngón tay hoặc dái tai có thể cứu sống bệnh nhân đột quỵ.

Ngộ nhận này thường xuất phát từ quan niệm sai lầm rằng đột quỵ là do "máu dồn lên não" gây áp lực, và việc chích máu sẽ giúp "giải áp" hoặc "thông máu", từ đó làm giảm các triệu chứng. Một số người tin rằng việc lấy đi vài giọt máu sẽ làm giảm lượng máu trên não, giúp bệnh nhân tỉnh táo trở lại. Niềm tin này có thể được củng cố bởi những câu chuyện truyền miệng về việc một người nào đó "hồi tỉnh" sau khi được chích máu, mà không nhận ra rằng sự "hồi tỉnh" đó có thể là do sự trùng hợp ngẫu nhiên, hoặc bệnh nhân chỉ bị một cơn thoáng thiếu máu não (tia) tự hồi phục, chứ không phải là một cơn đột quỵ nghiêm trọng được cứu sống nhờ hành động đó.

Sự thiếu hụt kiến thức y khoa chuyên sâu và sự lan truyền của những phương pháp dân gian không có cơ sở khoa học đã tạo nên một tập quán nguy hiểm.

Người nhà bệnh nhân, vì lòng thương yêu và mong muốn cứu giúp người thân trong lúc hoảng loạn, đã vô tình áp dụng những phương pháp này mà không hiểu rõ tác hại tiềm ẩn.

Họ nhìn nhận hành động chích máu như một biện pháp sơ cứu tức thời, một "cứu cánh" khi chưa có sự hỗ trợ của y tế chuyên nghiệp, mà không lường trước được những rủi ro và hậu quả khôn lường mà nó có thể mang lại. Việc này không chỉ phổ biến ở Việt Nam mà còn ở một số nước châu á khác, nơi mà y học cổ truyền và các phương pháp dân gian đôi khi vẫn được ưu tiên trong các tình huống khẩn cấp, mặc dù không phải lúc nào cũng phù hợp.

Vì sao chích máu không hiệu quả và gây nguy hiểm?

Cơ chế bệnh sinh của đột quỵ, dù là nhồi máu não hay xuất huyết não, hoàn toàn không liên quan đến việc "máu dồn lên não" và không thể được giải quyết bằng cách chích máu ở ngoại vi.

• Đột quỵ nhồi máu não là do tắc nghẽn mạch máu, cần thuốc tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối để tái thông dòng chảy.
• Đột quỵ xuất huyết não là do vỡ mạch máu, cần kiểm soát huyết áp và có thể phẫu thuật để loại bỏ khối máu tụ.

Việc chích máu đầu ngón tay hay dái tai không hề có tác dụng làm tan cục máu đông, ngừng chảy máu trong não, hay giảm áp lực nội sọ một cách có ý nghĩa y khoa. Lượng máu nhỏ được lấy ra từ đầu ngón tay hoặc dái tai không đủ để tạo ra bất kỳ thay đổi sinh lý nào đáng kể đến tuần hoàn não.

Ngược lại, hành động chích máu còn mang lại nhiều nguy hiểm.

• Thứ nhất, nguy cơ nhiễm trùng là rất cao. Các vật dụng dùng để chích (kim, dao lam, gai) thường không được tiệt trùng đúng cách, dẫn đến việc vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể qua vết thương hở. Nhiễm trùng tại chỗ có thể gây sưng tấy, đau nhức, thậm chí lan rộng và gây nhiễm trùng huyết toàn thân, đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân vốn đã suy yếu.
• Thứ hai, việc chích máu có thể gây chảy máu không kiểm soát, đặc biệt nếu bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có rối loạn đông máu tiềm ẩn. Dù chỉ là vết thương nhỏ, nhưng trong tình trạng khẩn cấp và không được theo dõi, việc chảy máu liên tục có thể gây mất máu và làm tình trạng bệnh nhân thêm trầm trọng.

Hậu quả khôn lường từ việc làm sai cách

Hậu quả nghiêm trọng nhất của việc chích máu khi cấp cứu đột quỵ tại nhà là làm mất đi "thời gian vàng" quý giá.

Thay vì ngay lập tức gọi cấp cứu và đưa bệnh nhân đến bệnh viện, người nhà lại dành thời gian cho một phương pháp vô ích và nguy hiểm. Mỗi phút chậm trễ đồng nghĩa với việc mất đi hàng triệu tế bào não và giảm cơ hội hồi phục cho người bệnh. Việc trì hoãn này có thể dẫn đến di chứng nặng nề hơn, tàn tật vĩnh viễn hoặc thậm chí là tử vong, những điều hoàn toàn có thể tránh được nếu bệnh nhân được tiếp cận y tế kịp thời.

Ngoài ra, hành động chích máu còn gây thêm đau đớn và hoảng loạn cho bệnh nhân.

Trong cơn đột quỵ, bệnh nhân thường đã rất yếu và sợ hãi. Việc bị chích vào cơ thể mà không hiểu lý do có thể làm tăng thêm sự lo lắng, căng thẳng, và thậm chí làm tăng huyết áp, điều đặc biệt nguy hiểm đối với bệnh nhân đột quỵ xuất huyết não.

Sự hoảng loạn này không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý người bệnh mà còn có thể gây ra những phản ứng sinh lý tiêu cực, làm tình trạng sức khỏe của họ càng thêm tồi tệ.

Ảnh minh họa: Người nhà bệnh nhân dùng lưỡi lam cắt sâu vào 5 đầu ngón tay. (Ảnh: Bác sĩ cung cấp - Báo Người lao động)

2: xoa bóp, cạo gió, chườm nóng/lạnh

Lầm tưởng về tác dụng "đánh tan cục máu đông" hay "hồi tỉnh"

Tương tự như việc chích máu, các phương pháp xoa bóp, cạo gió, hay chườm nóng/lạnh cũng là những hành động phổ biến nhưng sai lầm khi cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại nhà.

Nhiều người lầm tưởng rằng việc xoa bóp mạnh tay vào các vùng đầu, cổ, vai gáy hoặc cạo gió có thể giúp "đánh tan cục máu đông" trong não, "kích thích tuần hoàn máu" hoặc giúp bệnh nhân "hồi tỉnh" một cách thần kỳ. Niềm tin này thường xuất phát từ kinh nghiệm dân gian trong điều trị các bệnh lý thông thường như cảm cúm, đau nhức cơ xương khớp, nơi mà xoa bóp hay cạo gió có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời. Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh của đột quỵ hoàn toàn khác biệt và những phương pháp này không những không có tác dụng mà còn tiềm ẩn nguy hiểm.

Việc chườm nóng hoặc chườm lạnh cũng là một ngộ nhận phổ biến. Một số người nghĩ rằng chườm nóng sẽ giúp giãn mạch, tăng lưu thông máu, trong khi chườm lạnh lại được cho là giúp co mạch, giảm sưng.

Tuy nhiên, những tác động này chỉ giới hạn ở bề mặt da và không thể ảnh hưởng đến các mạch máu sâu trong não. Việc tác động nhiệt độ lên cơ thể bệnh nhân đột quỵ không chỉ vô ích mà còn có thể gây bỏng hoặc hạ thân nhiệt không mong muốn, làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý của họ. Điều quan trọng cần nhớ là không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy các phương pháp này có thể đảo ngược hoặc cải thiện tình trạng đột quỵ cấp tính.

Tác động tiêu cực của xoa bóp, cạo gió đến bệnh nhân

Việc xoa bóp mạnh, đặc biệt là ở vùng cổ, có thể gây ra những hậu quả vô cùng nguy hiểm. Đối với bệnh nhân đột quỵ xuất huyết não, khi mạch máu trong não đã bị vỡ và đang chảy máu, việc xoa bóp mạnh có thể làm tăng huyết áp đột ngột.

Sự gia tăng áp lực này có thể khiến mạch máu đã vỡ càng vỡ lớn hơn, hoặc gây ra xuất huyết thêm, làm tình trạng xuất huyết não trở nên nghiêm trọng hơn rất nhiều, đẩy bệnh nhân vào tình trạng nguy kịch hơn. Trong một số trường hợp, việc tác động mạnh vào vùng cổ còn có thể làm tổn thương động mạch cảnh, động mạch chính cung cấp máu lên não, gây ra các biến chứng không mong muốn.

Cạo gió, với việc sử dụng các vật sắc nhọn để tác động lên da, cũng mang lại nhiều rủi ro. Hành động này có thể gây tụ máu dưới da, bầm tím nghiêm trọng, và tổn thương các mô mềm.

Ngoài ra, việc cạo gió còn có thể gây ra những vết trầy xước trên da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng, đặc biệt nguy hiểm đối với bệnh nhân có hệ miễn dịch suy yếu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu. Những vết thương này không chỉ gây đau đớn mà còn làm phức tạp thêm quá trình điều trị và hồi phục tại bệnh viện.

Hơn nữa, các phương pháp xoa bóp, cạo gió hay chườm nóng/lạnh đều là những kích thích không cần thiết đối với một bệnh nhân đột quỵ cấp tính. Bệnh nhân đang trong tình trạng dễ bị tổn thương, và bất kỳ kích thích mạnh nào cũng có thể làm tăng mức độ căng thẳng, lo lắng, và thậm chí làm tăng huyết áp.

Việc tăng huyết áp trong thời điểm này, đặc biệt là đối với đột quỵ xuất huyết, có thể làm tình hình trở nên tồi tệ hơn rất nhiều. Điều cần thiết là giữ cho bệnh nhân bình tĩnh và ổn định nhất có thể trong khi chờ đợi sự can thiệp của y tế chuyên nghiệp.

Khi nào thì nên và không nên tác động vật lý?

Để tránh những sai lầm đáng tiếc, việc phân biệt rõ ràng khi nào nên và không nên áp dụng các tác động vật lý là cực kỳ quan trọng. Các phương pháp như xoa bóp, cạo gió, chườm nóng/lạnh có thể phù hợp và mang lại hiệu quả trong một số trường hợp bệnh lý thông thường, chẳng hạn như cảm cúm, đau đầu do căng thẳng, mỏi cơ, hoặc các vấn đề về xương khớp.

Trong những tình huống này, việc tác động vật lý có thể giúp giảm đau, thư giãn cơ bắp và cải thiện lưu thông máu ở mức độ bề mặt, mang lại cảm giác dễ chịu cho người bệnh.

Tuy nhiên, trong trường hợp đột quỵ, tuyệt đối không nên áp dụng bất kỳ hình thức xoa bóp, cạo gió hay chườm nóng/lạnh nào. Đột quỵ là một tình trạng cấp cứu nội khoa liên quan đến mạch máu não, và mọi tác động vật lý bên ngoài đều không thể giải quyết được nguyên nhân của vấn đề, mà ngược lại còn có thể gây ra những tổn thương nghiêm trọng hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh. Ngay cả khi không chắc chắn về nguyên nhân các triệu chứng của bệnh nhân, nguyên tắc là không tự ý can thiệp bằng các phương pháp này.

Thay vào đó, ưu tiên hàng đầu phải là nhận biết dấu hiệu đột quỵ và nhanh chóng gọi cấp cứu, để bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị bởi các chuyên gia y tế trong môi trường bệnh viện.

3: cho bệnh nhân ăn uống, uống thuốc hoặc đặt tư thế nằm không đúng

Nguy cơ sặc, viêm phổi hít khi cho ăn uống

Khi một người bị đột quỵ, chức năng nuốt của họ thường bị ảnh hưởng nghiêm trọng do tổn thương não. Tình trạng này được gọi là rối loạn nuốt hoặc khó nuốt. Các cơ và dây thần kinh kiểm soát quá trình nuốt có thể không hoạt động đồng bộ, dẫn đến việc thức ăn hoặc nước uống dễ dàng đi lạc vào đường thở thay vì xuống thực quản.

Trong lúc hoảng loạn, nhiều người thân có xu hướng cố gắng cho bệnh nhân uống nước, uống sữa, hoặc thậm chí là ăn cháo loãng với ý định bồi bổ hoặc giúp họ tỉnh táo. Tuy nhiên, hành động này cực kỳ nguy hiểm và có thể gây ra hậu quả khôn lường.

Hậu quả nghiêm trọng nhất của việc cho bệnh nhân đột quỵ ăn uống là nguy cơ sặc và viêm phổi hít. Khi thức ăn hoặc nước đi vào phổi thay vì dạ dày, nó có thể gây tắc nghẽn đường thở, làm bệnh nhân khó thở đột ngột.

Nghiêm trọng hơn, các hạt thức ăn hoặc chất lỏng này sẽ là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến viêm phổi hít – một dạng viêm phổi nặng, khó điều trị và có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân, đặc biệt là những người đã suy yếu do đột quỵ.

Thêm vào đó, trong lúc sặc, bệnh nhân có thể ho mạnh, gây tăng áp lực nội sọ, điều này đặc biệt nguy hiểm đối với trường hợp đột quỵ xuất huyết não.

Tại sao không nên tự ý dùng thuốc cho người đột quỵ?

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý cho bệnh nhân đột quỵ uống thuốc tại nhà, với hy vọng làm giảm các triệu chứng hoặc cải thiện tình trạng. Các loại thuốc thường được sử dụng một cách tùy tiện bao gồm thuốc hạ huyết áp, thuốc hoạt huyết, hoặc các loại thuốc "gia truyền" không rõ nguồn gốc.

Tuy nhiên, hành động này tiềm ẩn vô vàn nguy hiểm và có thể làm tình trạng bệnh nhân trầm trọng thêm.

Việc tự ý dùng thuốc hạ huyết áp, chẳng hạn, có thể gây hạ huyết áp quá mức đột ngột. Mặc dù huyết áp cao là một yếu tố nguy cơ của đột quỵ, nhưng trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ nhồi máu não, một mức huyết áp hơi cao có thể là cơ chế tự bảo vệ của cơ thể để duy trì lưu lượng máu đến vùng não đang bị thiếu oxy.

Hạ huyết áp đột ngột và quá mức trong trường hợp này có thể làm giảm nghiêm trọng lưu lượng máu đến não, mở rộng vùng tổn thương và làm tăng mức độ di chứng.

Ngược lại, đối với đột quỵ xuất huyết não, việc kiểm soát huyết áp là cực kỳ quan trọng, nhưng việc tự ý dùng thuốc mà không có sự chỉ định và theo dõi của bác sĩ có thể dẫn đến liều lượng không phù hợp, gây ra những biến động huyết áp nguy hiểm.

Các loại thuốc hoạt huyết hoặc "thông mạch" cũng không nên được tự ý sử dụng.

Đối với đột quỵ nhồi máu não, một số loại thuốc này có thể có tác dụng hỗ trợ trong giai đoạn phục hồi hoặc phòng ngừa tái phát, nhưng không có vai trò trong cấp cứu ban đầu.

Quan trọng hơn, nếu bệnh nhân bị đột quỵ xuất huyết não, việc dùng các loại thuốc có tác dụng hoạt huyết có thể làm tăng nguy cơ chảy máu thêm, khiến tình trạng xuất huyết trở nên trầm trọng và khó kiểm soát hơn.

Chỉ các bác sĩ chuyên khoa mới có đủ kiến thức và kinh nghiệm để đánh giá tình trạng đột quỵ, xác định loại đột quỵ và chỉ định loại thuốc phù hợp với liều lượng chính xác.

Tư thế nằm an toàn và không an toàn cho bệnh nhân

Việc đặt bệnh nhân đột quỵ ở tư thế đúng là một trong những biện pháp sơ cứu quan trọng để đảm bảo an toàn cho đường thở và giảm thiểu rủi ro biến chứng trong khi chờ đợi cấp cứu. Một tư thế nằm không đúng có thể gây ra nguy cơ sặc, tắc nghẽn đường thở hoặc làm tăng áp lực nội sọ.

Tư thế nằm an toàn: nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, hãy giúp họ nằm ngửa với đầu và vai được kê cao một chút (khoảng 30 độ). Điều này giúp giảm áp lực lên não và cải thiện lưu thông máu.

Tuy nhiên, nếu bệnh nhân có dấu hiệu nôn mửa hoặc ý thức bị suy giảm, hôn mê, hãy đặt họ ở tư thế nghiêng một bên (tư thế hồi phục) một cách nhẹ nhàng. Tư thế này giúp giữ cho đường thở thông thoáng bằng cách ngăn chặn dịch nôn hoặc chất lỏng khác chảy ngược vào phổi, giảm nguy cơ sặc và viêm phổi hít. Hãy đảm bảo đầu bệnh nhân hơi ngả về phía sau để đường thở được mở rộng tối đa.

Tư thế không an toàn: tuyệt đối tránh để bệnh nhân nằm ngửa hoàn toàn nếu họ đang nôn hoặc có nguy cơ nôn, vì điều này làm tăng đáng kể nguy cơ sặc. Cũng không nên để bệnh nhân nằm sấp hoặc ép chặt ngực và bụng của họ, vì điều này có thể cản trở hô hấp và tuần hoàn máu.

Tránh các tư thế gập người, cúi đầu quá mức vì có thể gây khó thở hoặc ảnh hưởng đến lưu lượng máu lên não. Việc giữ bệnh nhân ở một tư thế ổn định, an toàn, và thoải mái nhất có thể là ưu tiên hàng đầu trong khi chờ đợi sự đến của đội ngũ y tế chuyên nghiệp.

Hình ảnh minh họa các sai lầm như cố gắng cho bệnh nhân đột quỵ uống nước, tự ý dùng thuốc, và tư thế nằm không đúng gây nguy hiểm

4: chần chừ, tự ý di chuyển hoặc vận chuyển bệnh nhân sai cách

"Để xem đã" - sự chậm trễ nguy hiểm nhất

Trong các tình huống cấp cứu đột quỵ tại nhà, một trong những sai lầm "chí mạng" và phổ biến nhất không phải là một hành động cụ thể, mà là sự thiếu hành động: chần chừ, do dự, hoặc có tâm lý "để xem đã".

Khi nhận thấy người thân có các dấu hiệu đột quỵ như mặt lệch, tay yếu, nói ngọng, nhiều người thường có xu hướng quan sát thêm, hy vọng các triệu chứng sẽ tự thuyên giảm, hoặc cố gắng tự mình tìm kiếm các biện pháp "sơ cứu" không có cơ sở khoa học như đã đề cập ở các phần trước. Sự chậm trễ này là vô cùng nguy hiểm và có thể gây ra những hậu quả không thể đảo ngược.

Mỗi phút trôi qua trong cơn đột quỵ, hàng triệu tế bào não sẽ chết đi vĩnh viễn, làm giảm cơ hội hồi phục và tăng nguy cơ tàn tật cho bệnh nhân. "giờ vàng" để điều trị đột quỵ rất ngắn ngủi, chỉ kéo dài vài giờ sau khi các triệu chứng khởi phát. Nếu bệnh nhân không được đưa đến bệnh viện và điều trị trong khoảng thời gian này, các phương pháp can thiệp hiệu quả nhất sẽ không còn tác dụng.

Việc trì hoãn không chỉ làm tăng mức độ tổn thương não mà còn gây ra những di chứng nặng nề hơn về vận động, ngôn ngữ, nhận thức và chất lượng cuộc sống sau này. Do đó, ngay khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ nào, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải gọi cấp cứu 115 ngay lập tức, không một phút chần chừ.

Nguy cơ từ việc tự di chuyển bệnh nhân không có chuyên môn

Sau khi nhận ra các dấu hiệu đột quỵ, một số người vì quá lo lắng hoặc muốn nhanh chóng đưa bệnh nhân đến bệnh viện, đã tự ý di chuyển hoặc vận chuyển bệnh nhân bằng các phương tiện cá nhân mà không có chuyên môn và dụng cụ hỗ trợ cần thiết. Hành động này tiềm ẩn rất nhiều rủi ro và có thể làm trầm trọng thêm tình trạng của bệnh nhân.

Đầu tiên, nếu bệnh nhân bị té ngã trước hoặc trong cơn đột quỵ, có khả năng họ đã bị tổn thương cột sống hoặc vùng cổ. Việc di chuyển bệnh nhân một cách thô bạo, không đúng kỹ thuật có thể làm tổn thương cột sống trở nên nặng hơn, gây chèn ép tủy sống và dẫn đến liệt vĩnh viễn hoặc các biến chứng thần kinh nghiêm trọng khác.

Thậm chí, ngay cả khi không có chấn thương rõ ràng, việc thay đổi tư thế đột ngột có thể gây ra biến động huyết áp không mong muốn.

Đối với bệnh nhân đột quỵ, huyết áp cần được giữ ổn định ở một mức nhất định. Sự thay đổi đột ngột có thể làm tăng áp lực nội sọ trong trường hợp xuất huyết, hoặc giảm lưu lượng máu đến não trong trường hợp nhồi máu, đều gây hại nghiêm trọng.

Việc cố gắng nâng đỡ, kéo, hoặc khiêng bệnh nhân không đúng cách còn có thể gây ra các tổn thương cơ xương khớp cho chính người cứu giúp, hoặc làm bệnh nhân bị trầy xước, bầm tím không cần thiết.

Trong môi trường xe cá nhân, bệnh nhân không được cố định đúng cách, dễ bị lắc lư, va đập, và không được theo dõi các dấu hiệu sinh tồn một cách liên tục. Điều này hoàn toàn trái ngược với môi trường xe cấp cứu chuyên dụng, nơi có đầy đủ thiết bị y tế và nhân viên được đào tạo để xử lý các tình huống khẩn cấp một cách an toàn và hiệu quả.

Hướng dẫn vận chuyển bệnh nhân đột quỵ an toàn

Nguyên tắc vàng khi vận chuyển bệnh nhân đột quỵ là: chỉ di chuyển khi thật sự cần thiết và trong trường hợp bất khả kháng, còn lại hãy chờ đợi sự hỗ trợ từ đội ngũ y tế chuyên nghiệp. "thật sự cần thiết" có nghĩa là bệnh nhân đang ở trong một môi trường nguy hiểm không thể ở lại (ví dụ: khu vực có nguy cơ cháy nổ, sạt lở, hoặc có vật sắc nhọn gây hại).

Trong những trường hợp này, hãy di chuyển bệnh nhân một cách cẩn trọng nhất có thể, giữ cho đầu và cột sống thẳng hàng, tránh mọi cử động giật cục.

Lựa chọn tốt nhất là chờ đợi xe cấp cứu 115 và các nhân viên y tế chuyên nghiệp đến hiện trường.

Họ được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và các dụng cụ chuyên dụng để vận chuyển bệnh nhân đột quỵ một cách an toàn nhất, bao gồm cáng chuyên dụng, thiết bị cố định cổ và cột sống, cùng các thiết bị theo dõi dấu hiệu sinh tồn. Nhân viên y tế sẽ biết cách nâng đỡ, di chuyển và cố định bệnh nhân để giảm thiểu mọi rủi ro có thể xảy ra trong quá trình vận chuyển.

Trong lúc chờ đợi, hãy giữ cho bệnh nhân ở tư thế an toàn, giữ bình tĩnh, và theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường. Cung cấp đầy đủ thông tin về thời gian khởi phát triệu chứng và các biểu hiện cho nhân viên y tế khi họ đến là rất quan trọng để việc cấp cứu diễn ra nhanh chóng và chính xác.

Hành động đúng đắn khi phát hiện người bị đột quỵ

1. Giữ bình tĩnh và gọi cấp cứu 115 ngay lập tức

Khi phát hiện người thân có dấu hiệu đột quỵ, điều quan trọng nhất là phải giữ được bình tĩnh. Sự hoảng loạn chỉ làm mất đi thời gian quý giá và khiến bạn khó đưa ra những quyết định đúng đắn. Ngay lập tức, hãy gọi số cấp cứu y tế 115. Đây là hành động sơ cứu hiệu quả nhất và duy nhất có thể thực sự cứu sống bệnh nhân và giảm thiểu di chứng.

Khi gọi cấp cứu, bạn cần cung cấp thông tin một cách rõ ràng và chính xác nhất có thể cho tổng đài viên.

Những thông tin cần thiết bao gồm: vị trí chính xác của bệnh nhân (địa chỉ cụ thể, các điểm dễ nhận biết), các dấu hiệu đột quỵ bạn quan sát được (mặt lệch, tay yếu, nói ngọng), thời gian khởi phát triệu chứng (quan trọng nhất), và tình trạng ý thức của bệnh nhân (tỉnh táo, lơ mơ, hôn mê).

Hãy nghe kỹ hướng dẫn từ tổng đài viên và không dập máy cho đến khi họ cho phép. Họ có thể cung cấp những chỉ dẫn sơ cứu cơ bản trong lúc chờ xe cấp cứu đến, hoặc thông báo trước cho bệnh viện để chuẩn bị đón tiếp.

2. Sơ cứu cơ bản trong lúc chờ đợi

Trong khi chờ đợi đội ngũ y tế đến, bạn có thể thực hiện một số bước sơ cứu cơ bản để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân:

• Đặt bệnh nhân ở tư thế thoải mái, đầu hơi nâng cao: nếu bệnh nhân còn tỉnh táo và không có dấu hiệu nôn mửa, hãy giúp họ nằm ngửa trên một mặt phẳng cứng, đầu và vai được kê cao khoảng 30 độ bằng gối hoặc vật mềm. Tư thế này giúp giảm áp lực nội sọ và cải thiện lưu thông máu. Nếu bệnh nhân bất tỉnh hoặc có nguy cơ nôn, hãy nhẹ nhàng xoay người bệnh sang tư thế nghiêng an toàn (tư thế hồi phục), đầu hơi ngửa ra sau để đảm bảo đường thở thông thoáng.
• Nới lỏng quần áo, khăn quàng: cởi bỏ hoặc nới lỏng bất kỳ thứ gì có thể gây cản trở hô hấp hoặc tuần hoàn máu, như cà vạt, khăn quàng cổ, cổ áo sơ mi, thắt lưng, hoặc các loại quần áo chật chội khác. Điều này giúp bệnh nhân dễ thở hơn và cảm thấy thoải mái hơn.
• Kiểm tra đường thở, đảm bảo không có dị vật: nhanh chóng quan sát miệng bệnh nhân. Nếu có đờm dãi, chất nôn hoặc bất kỳ dị vật nào trong miệng, hãy nhẹ nhàng nghiêng đầu bệnh nhân sang một bên và dùng ngón tay (quấn vải sạch) để lấy dị vật ra, tránh đưa tay quá sâu gây tổn thương hoặc đẩy dị vật vào sâu hơn. Đảm bảo đường thở thông thoáng là ưu tiên hàng đầu.
• Không cho ăn uống bất cứ thứ gì: tuyệt đối không được cho bệnh nhân ăn uống, kể cả nước lọc hoặc thuốc. Như đã phân tích, bệnh nhân đột quỵ thường có rối loạn nuốt, việc cho ăn uống có thể gây sặc, dẫn đến viêm phổi hít nguy hiểm.

Trong quá trình sơ cứu, hãy luôn nói chuyện nhẹ nhàng, trấn an bệnh nhân (nếu họ còn tỉnh) để giảm bớt sự lo lắng và căng thẳng. Tránh mọi hành động thô bạo hoặc gây sốc cho bệnh nhân.

3. Những việc cần tránh tuyệt đối

Để đảm bảo an toàn tối đa cho bệnh nhân đột quỵ trong thời gian chờ đợi cấp cứu, cần tuyệt đối tránh các hành động sau:

• Không chích máu đầu ngón tay, dái tai, hoặc bất kỳ bộ phận nào khác của cơ thể.
• Không xoa bóp mạnh, cạo gió, chườm nóng/lạnh lên đầu, cổ, hoặc các vùng khác của cơ thể.
• Không tự ý cho bệnh nhân ăn uống bất cứ thứ gì, kể cả nước lọc hoặc thuốc.
• Không tự ý dùng bất kỳ loại thuốc nào cho bệnh nhân mà không có chỉ định của bác sĩ.
• Không cố gắng di chuyển bệnh nhân một cách thô bạo hoặc vận chuyển bằng xe cá nhân. Hãy chờ nhân viên y tế chuyên nghiệp.
• Không để bệnh nhân một mình, hãy luôn ở bên cạnh để theo dõi và hỗ trợ khi cần thiết.
• Không hoảng loạn, giữ bình tĩnh để có thể đưa ra những quyết định đúng đắn và thực hiện các bước sơ cứu hiệu quả.

Việc nắm vững những điều nên làm và không nên làm khi đối mặt với bệnh nhân đột quỵ tại nhà là chìa khóa để bảo vệ tính mạng và giảm thiểu những di chứng không mong muốn. Mọi hành động sai lầm, dù xuất phát từ ý tốt, cũng có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Giải đáp các thắc mắc thường gặp

Bệnh nhân đột quỵ có cần uống nước không?

Tuyệt đối không. Như đã phân tích ở trên, hầu hết bệnh nhân đột quỵ đều có nguy cơ bị rối loạn nuốt, dẫn đến sặc và viêm phổi hít nếu cố gắng cho họ uống nước hoặc bất kỳ chất lỏng nào khác. Trong giai đoạn cấp tính, cơ thể bệnh nhân có thể mất khả năng phản xạ nuốt hoặc phản xạ ho, khiến nước dễ dàng đi vào đường thở.

Việc cung cấp nước lúc này không chỉ vô ích mà còn cực kỳ nguy hiểm. Các nhu cầu về nước và dinh dưỡng sẽ được đội ngũ y tế chuyên nghiệp xử lý khi bệnh nhân nhập viện, thông qua các phương pháp an toàn như truyền dịch hoặc đặt ống thông dạ dày nếu cần thiết. Trong thời gian chờ đợi cấp cứu, ưu tiên hàng đầu là giữ đường thở thông thoáng và không can thiệp vào đường ăn uống.

Có nên cho bệnh nhân ngửi dầu gió không?

Không nên. Mặc dù dầu gió có thể mang lại cảm giác dễ chịu cho một số người trong các trường hợp cảm cúm thông thường, nhưng đối với bệnh nhân đột quỵ, việc này không những không có tác dụng mà còn có thể gây hại.

Mùi hương nồng của dầu gió có thể gây kích ứng đường hô hấp, làm bệnh nhân khó chịu, ho sặc hoặc thậm chí làm tăng sự lo lắng, kích động.

Đặc biệt, nếu bệnh nhân bị mất ý thức, việc ngửi dầu gió có thể làm cho họ hít phải hơi dầu vào phổi, gây kích ứng đường hô hấp nghiêm trọng hoặc dẫn đến các biến chứng không mong muốn. Điều cần thiết là giữ cho không gian xung quanh bệnh nhân thoáng mát, yên tĩnh và không có các mùi kích thích.

Làm gì nếu bệnh nhân bị co giật?

Co giật có thể là một triệu chứng của đột quỵ, hoặc xảy ra do các nguyên nhân khác. Nếu bệnh nhân đột quỵ có biểu hiện co giật, hãy giữ bình tĩnh và thực hiện các bước sau để đảm bảo an toàn cho họ:

• Đặt bệnh nhân ở tư thế an toàn: nhanh chóng đặt bệnh nhân nằm nghiêng sang một bên trên một mặt phẳng, nếu có thể. Điều này giúp ngăn ngừa sặc chất nôn hoặc đờm dãi vào đường thở trong cơn co giật.
• Bảo vệ đầu bệnh nhân: đặt một vật mềm như áo khoác, gối, hoặc tay của bạn dưới đầu bệnh nhân để tránh va đập và chấn thương. Loại bỏ mọi vật sắc nhọn hoặc vật cứng ở gần bệnh nhân để tránh gây tổn thương trong quá trình co giật.
• Không cố gắng kiềm chế hoặc giữ chặt bệnh nhân: tuyệt đối không cố gắng giữ chặt tay chân bệnh nhân hoặc nhét bất kỳ vật gì vào miệng họ. Việc này không chỉ vô ích mà còn có thể gây tổn thương cho bệnh nhân (gãy xương, tổn thương răng) hoặc cho chính bạn.
• Ghi nhận thời gian và đặc điểm cơn co giật: quan sát và ghi nhớ thời gian bắt đầu và kết thúc cơn co giật, cũng như các biểu hiện cụ thể (co giật toàn thân hay chỉ một phần, có mất ý thức không, v. V.). Thông tin này rất hữu ích cho bác sĩ trong việc chẩn đoán và điều trị.
• Gọi cấp cứu nếu chưa gọi: nếu bạn chưa gọi cấp cứu 115, hãy gọi ngay lập tức.

Cần chuẩn bị gì trước khi xe cấp cứu đến?

Để tối ưu hóa thời gian và hiệu quả cấp cứu khi đội ngũ y tế đến, bạn nên chuẩn bị sẵn sàng một số thông tin và vật dụng cần thiết:

• Thông tin y tế của bệnh nhân: bao gồm tiền sử bệnh lý (tiểu đường, cao huyết áp, bệnh tim mạch, mỡ máu cao, từng bị đột quỵ trước đây), các loại thuốc bệnh nhân đang dùng thường xuyên, các dị ứng thuốc hoặc thức ăn, và các phẫu thuật đã thực hiện. Ghi chú lại thời gian khởi phát chính xác của các triệu chứng đột quỵ.
• Giấy tờ tùy thân và bảo hiểm: chuẩn bị sẵn căn cước công dân/chứng minh nhân dân, thẻ bảo hiểm y tế, và các giấy tờ liên quan khác của bệnh nhân.
• Thu gọn đồ đạc: dọn dẹp không gian xung quanh bệnh nhân để đội ngũ cấp cứu có đủ chỗ để làm việc và di chuyển cáng.
• Giữ lối đi thông thoáng: đảm bảo lối vào nhà và đường đi đến vị trí bệnh nhân được thông thoáng, không có vật cản để xe cấp cứu và cáng có thể tiếp cận dễ dàng.
• Thông báo cho hàng xóm hoặc người thân khác: nếu có thể, hãy nhờ một người khác ở gần đó để hỗ trợ hoặc chỉ đường cho xe cấp cứu khi họ đến.

Việc chuẩn bị chu đáo sẽ giúp đội ngũ y tế tiến hành công việc nhanh chóng và hiệu quả hơn, đảm bảo bệnh nhân được cấp cứu kịp thời và chính xác.

Hình ảnh đồ họa giải đáp các thắc mắc thường gặp về cấp cứu đột quỵ, bao gồm việc không cho uống nước, không ngửi dầu gió, cách xử lý khi co giật và chuẩn bị gì trước khi cấp cứu đến

Tổng kết

Trên đây là tổng hợp những sai lầm cần tránh khi cấp cứu bệnh nhân đột quỵ tại nhà. Hãy ghi nhớ để tránh những sai lầm này, đồng thời cần nắm vững nguyên tắc vàng khi đối mặt với một cơn đột quỵ: giữ bình tĩnh, nhận diện nhanh chóng các dấu hiệu bằng quy tắc fast, và quan trọng nhất là gọi ngay cấp cứu 115.

Trong lúc chờ đợi đội ngũ y tế chuyên nghiệp, hãy thực hiện các bước sơ cứu cơ bản như đặt bệnh nhân ở tư thế an toàn, nới lỏng quần áo, và đảm bảo đường thở thông thoáng, nhưng tuyệt đối không cho ăn uống hay dùng thuốc. Sự can thiệp y tế kịp thời trong "giờ vàng" chính là yếu tố quyết định sự khác biệt giữa sự sống và cái chết, giữa phục hồi hoàn toàn và tàn tật vĩnh viễn.

Nâng cao nhận thức về đột quỵ không chỉ là trách nhiệm của riêng ai mà là của cả cộng đồng. Mỗi cá nhân nên trang bị cho mình những kiến thức cơ bản về cách nhận biết và sơ cứu đột quỵ. 

Việc phòng ngừa và quản lý các yếu tố nguy cơ đột quỵ cũng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe lâu dài. Các giải pháp bổ huyết, hoạt huyết giúp tăng cường lưu thông máu, giảm các triệu chứng như đau đầu, chóng mặt, tê bì chân tay do thiểu năng tuần hoàn não mạn tính, xơ vữa động mạch, hoặc hỗ trợ phục hồi sau tai biến.